Kanlı Ay

Ay neden kırmızıya döner?

Tam tutulmada ay, Dünya'nın gölgesinin tam ortasındadır ve doğrudan Güneş ışığı almaz. Yine de kaybolmaz, çünkü Dünya'nın atmosferi Güneş ışığının bir kısmını kırarak gölgenin içine doğru büker.

Işık atmosferden geçerken mavi kısmı havadaki moleküller tarafından her yöne saçılır; gökyüzünün gündüz mavi görünmesinin nedeni de budur. Kırmızı ve turuncu ışık ise yoluna devam eder ve aya ulaşır. Yani tam tutulma sırasında ayı aydınlatan ışık, o anda Dünya'nın çevresinde yaşanan bütün gün doğumlarının ve gün batımlarının ışığıdır. Aydan bakan biri, Dünya'nın çevresinde kıpkırmızı parlayan ince bir halka görürdü.

Her kanlı ay aynı renkte mi?

Hayır. Ayın rengi parlak bakır turuncusundan neredeyse görünmez koyu kahverengiye kadar değişebilir. Gözlemciler rengi, Fransız gökbilimci André Danjon'un adını taşıyan beş basamaklı bir ölçekle değerlendirir:

• L0: Çok karanlık; ay tutulmanın ortasında neredeyse görünmez olur.
• L1: Koyu gri ya da kahverengi; yüzey ayrıntıları zor seçilir.
• L2: Koyu kırmızı ya da pas rengi; ortası kenarlarından daha karanlık.
• L3: Tuğla kırmızısı; gölgenin kenarı daha parlak, sarımsı.
• L4: Çok parlak bakır ya da turuncu; kenarında mavimsi bir şerit görülebilir.

Rengi belirleyen, o sırada Dünya atmosferinin ne kadar temiz olduğudur. Büyük yanardağ patlamalarından sonra üst atmosferdeki kül ve sülfat tanecikleri ışığı engeller ve ay çok koyu görünür. Örneğin 1991'de Filipinler'deki Pinatubo Yanardağı'nın patlamasından sonraki tutulmalarda ay olağanüstü karanlıktı.

Neden her ay tutulmasında kanlı ay olmaz?

Kanlı ay için ayın Dünya'nın gölgesinin tam içine, yani tam gölgenin tamamına girmesi gerekir. Ay gölgenin yalnızca bir kısmından geçerse parçalı tutulma olur; ayın bir bölümü kararır ama ay kızıla boyanmaz. Gölgenin yalnızca soluk dış kısmından geçerse (yarı gölge tutulması) değişim gözle zor fark edilir. Bütün ay tutulmalarının listesi için Ay Tutulmaları sayfasına bakabilirsiniz.

Süper kanlı ay nedir?

Tam tutulma, ayın Dünya'ya yakın olduğu bir döneme denk gelirse "süper kanlı ay" denir. Ay biraz daha büyük görünür ve gölgenin içinden daha uzun sürede geçer. Yukarıdaki listede süper ay eşiğimize giren tutulmalar işaretlendi. Önümüzdeki yıllarda Türkiye'den görülecek süper kanlı ay, 12 Şubat 2036 gecesidir.

Anadolu'da ay tutulması gelenekleri

Anadolu'nun birçok yerinde ay tutulması, ayı bir ejderhanın ya da kötü bir varlığın yuttuğu şeklinde yorumlanırdı. Halk, ayı "kurtarmak" için tencere, tava ve teneke çalar, gürültü yapardı; bazı yerlerde havaya silah atıldığı da anlatılır. Bu gelenek, dünyanın pek çok kültüründe benzer biçimlerde karşımıza çıkar. Bugün tutulmanın nedenini biliyoruz, ama kızıl ayı izlemek hâlâ en etkileyici gökyüzü olaylarından biridir.

Kanlı ay nasıl izlenir?

• Gözlük gerekmez. Güneş tutulmasının aksine kanlı ayı çıplak gözle, dürbünle ya da teleskopla rahatça izleyebilirsiniz.
• Ufku açık bir yer seçin. Akşam tutulmalarında ay doğuya yakın ve alçakta olur.
• Gözlerinizi karanlığa alıştırın. Kızıl ay, dolunaydan binlerce kez daha sönüktür; şehir ışıklarından uzaklaşırsanız rengi çok daha belirgin görünür.
• Tutulmanın tamamını izleyin. Gölgenin aya girişi ve rengin yavaş yavaş koyulaşması, kızıllık anı kadar etkileyicidir.