Büyüyen Şişkin Ay

"Şişkin" ne demek?

Ay bu evrede yarım dairenin ötesine geçmiş, ama henüz tam bir daire olmamıştır. Aydınlık kısmın sınırı dışa doğru bombelidir, ay sanki şişmiş gibi görünür. Adı buradan gelir. Batı dillerinde kullanılan "gibbous" kelimesi de Latincede "kambur, tümsekli" anlamına gelen gibbuskelimesinden türemiştir.

Dolunaydan nasıl ayırt edilir?

Dolunaydan bir iki gün önce ay çıplak gözle neredeyse yuvarlak görünür ve sık sık dolunay sanılır. Ayırt etmenin üç kolay yolu var:

• Sol kenara bakın. Türkiye'den bakınca büyüyen şişkin ayın sol kenarı hafifçe basık ya da bulanıktır. Dolunayda iki kenar da aynı keskinliktedir.
• Doğuş saatine bakın. Dolunay gün batımıyla birlikte doğar. Büyüyen şişkin ay ise Güneş batmadan, öğleden sonra doğmuştur. Hava kararırken ay gökyüzünde zaten yüksekteyse dolunay değildir.
• Takvime bakın. Aşağıdaki tablo bu dönemde ayın her gün yüzde kaç aydınlık olduğunu gösteriyor.

Ay neden dolunaya yaklaştıkça hızla parlaklaşır?

İlk dördünde ayın yarısı aydınlıktır. Bu yüzden ayın, dolunayın yarısı kadar parlak olmasını bekleriz. Gerçekte ilk dördündeki ay, dolunayın yalnızca onda biri kadar parlaktır.

Bunun nedeni ayın yüzeyindeki toz ve kayalardır. Güneş ışığı yüzeye yandan vurduğunda her taş, her toz tanesi ve her krater arkasına bir gölge düşürür. Yüzeyin büyük kısmı küçük gölgelerle kaplanır. Ay dolunaya yaklaştıkça ışık tepeden vurmaya başlar, gölgeler küçülür ve sonunda neredeyse tamamen kaybolur. Bu yüzden ayın parlaklığı son birkaç günde çok hızlı artar. Dolunay gecesinin bu kadar aydınlık olmasının sırrı budur.

Ne zaman ve nerede görülür?

Büyüyen şişkin ay her gün yaklaşık 50 dakika daha geç doğar. Dönemin başında öğle saatlerinden sonra, sonunda ise gün batımından hemen önce doğar. Akşam saatlerinde güneydoğu ve güney gökyüzünde, gecenin büyük kısmında ise yüksekte görülür. Sabaha karşı batar.

Bu, akşam yürüyüşleri ve çocuklarla ay gözlemi için en rahat dönemdir: ay erken saatlerde gökyüzündedir, parlaktır ve teleskopla bakıldığında aydınlık ile karanlığın sınırındaki kraterler hâlâ gölgeli ve belirgindir. Kraterleri izlemek için ilk dördün sayfasındaki ipuçlarına da bakabilirsiniz.