Ayın Karanlık Yüzü

Neden "karanlık" deniyor?

Eski dilde "karanlık", ışıksız değil "bilinmeyen" anlamında da kullanılırdı. Ayın arka yüzünü 1959'a kadar hiçbir insan görmemişti; orada ne olduğu tam anlamıyla bir karanlıktı. Ad bu yüzden kaldı ve 1973'te Pink Floyd'un ünlü albümü, 2011'de de Transformers filminin Türkçe adıyla iyice yaygınlaştı. Gökbilimciler ise yanlış anlaşılmasın diye "arka yüz" ya da "uzak yüz" demeyi tercih eder.

Güneş ayı tıpkı Dünya'yı aydınlattığı gibi her zaman yarım küre olarak aydınlatır. Ay döndükçe bu aydınlık yarım küre ayın yüzeyinde dolaşır; ayın her noktası yaklaşık iki hafta gündüz, iki hafta gece yaşar. Ön yüzde gece olduğunda arka yüzde gündüz olur. Yukarıdaki iki görsel bu yüzden hep birbirinin tersi aydınlıktır: ikisinin aydınlık oranlarının toplamı her zaman %100'dür.

Arka yüzü neden hiç göremiyoruz?

Ay, Dünya çevresindeki bir turunu yaklaşık 27,3 günde tamamlar; kendi ekseni etrafındaki bir turu da tam olarak bu kadar sürer. Bu eşitlik bir rastlantı değildir. Dünya'nın çekim kuvveti ayı hafifçe uzatarak bir yumurta gibi şişirir; milyarlarca yıl boyunca bu şişkinliği çeken Dünya, ayın dönüşünü yavaşlatarak yörüngesiyle aynı hıza kilitlemiştir. Gökbilimciler buna eş zamanlı dönme (kütle çekimsel kilitlenme) der.

Sonuç olarak ay Dünya'nın çevresinde dolanırken bize dönük yüzünü de çevirir: tıpkı bir masanın çevresinde, yüzünü hep masaya dönerek yürüyen biri gibi. Masadakiler o kişinin sırtını hiç görmez, ama odadaki bir pencereden bakan biri onun her yanını görür.

Ayın yüzde kaçını görüyoruz?

Ayın tam yarısını değil, zaman içinde yaklaşık %59'unu görebiliriz. Ayın yörüngesi tam bir çember değildir ve ekseni yörüngesine göre biraz eğiktir; bu yüzden ay bize bir ay boyunca hafifçe sağa sola ve aşağı yukarı "sallanıyormuş" gibi görünür. Bu sallanmaya librasyon denir. Librasyon sayesinde arka yüzün kenarlarındaki ince bir şeridi zaman zaman görebiliriz.

Arka yüzde ne var?

Arka yüzün ilk fotoğrafları geldiğinde gökbilimciler şaşırdı: ön yüzü süsleyen büyük karanlık lekeler, yani eski lav akıntılarının doldurduğu "ay denizleri", arka yüzde neredeyse yoktu. Arka yüz baştan sona kraterlerle kaplı, açık renkli, dağlık bir arazidir. Bunun en güçlü açıklaması, arka yüzdeki kabuğun ön yüzdekinden onlarca kilometre daha kalın olmasıdır; derinlerden yükselen lav bu kalın kabuğu çoğu yerde delip yüzeye çıkamamıştır.

Arka yüzün en dikkat çekici yerleri:

• Güney Kutbu-Aitken havzası: Yaklaşık 2.500 kilometre genişliğinde ve 8 kilometreye varan derinliğiyle Güneş sisteminin bilinen en büyük çarpma çukurlarından biridir. Arka yüzün güney yarısını kaplar; görüntünün alt kısmındaki koyu lekeler onun içindedir.
• Moskova Denizi (Mare Moscoviense): Arka yüzdeki az sayıdaki karanlık ovadan biri. Adını, arka yüzü ilk fotoğraflayan Sovyet aracı Luna 3'ün görüntülerini inceleyen Sovyet bilim insanları vermiştir; görüntünün sol üstündeki koyu lekedir.
• Tsiolkovsky krateri: Tabanı koyu lavla dolmuş, ortasında parlak bir tepe bulunan 180 kilometrelik krater. Adını roket biliminin öncülerinden Konstantin Tsiolkovsky'den alır.

Arka yüzün bir özelliği daha var: Dünya'nın radyo gürültüsünden ayın kendisi tarafından korunan, Güneş sisteminin en sessiz yerlerinden biridir. Bu yüzden gelecekte evrenin ilk dönemlerinden gelen zayıf radyo sinyallerini dinleyecek teleskoplar için en iyi aday yer olarak görülüyor.

Arka yüzü ilk kim gördü?

Aya insanlı yolculukları ve iniş yerlerini Aya Yolculuk sayfasındaki haritada görebilirsiniz; arka yüzdeki iki iniş de orada işaretli.