İlk Dördün

Yarım görünüyorsa neden "dördün"?

Bu evrede gördüğümüz şekil yarım bir dairedir, ama adı "dörtte bir" anlamına gelir. Ad, ayın görünüşünden değil, yolculuğundan gelir: ay, bir yeni aydan ötekine uzanan döngüsünün dörtte birini tamamlamıştır. İngilizcedeki "first quarter" adı da aynı mantıkla verilmiştir.

Bu anda ay, gökyüzünde Güneş'ten tam 90 derece doğudadır. Güneş ışığı aya yandan vurur, biz de ayın aydınlık yarısının tam yarısını görürüz. Sonuçta diskin yarısı aydınlık kalır.

Gündüz görülen ay

Birçok kişi ayı yalnızca gece görülen bir gök cismi sanır. Oysa ilk dördün civarında ay öğle saatlerinde doğduğu için öğleden sonra mavi gökyüzünde rahatça görülür. Okuldan ya da işten dönerken doğu ve güneydoğu yönüne bakarsanız soluk bir yarım ay bulmanız çok olasıdır.

Sayfanın başındaki "Gündüz ayı nerede?" kutusu, ilinize göre ayın bugün ve önümüzdeki günlerde saat kaçta, hangi yönde ve ne yükseklikte görülebileceğini gösterir. Ay Güneş'e çok yakınken ya da ufka çok alçakken gündüz parıltısında kaybolur; bu yüzden kutu, ayın en az 10 derece yükseklikte ve Güneş'ten en az 25 derece uzakta olduğu saatleri sayar.

Kraterleri izlemenin en iyi zamanı

Çoğu kişi ayı izlemek için dolunayı bekler, ama gözlemciler için en verimli zaman ilk dördün civarıdır. Bunun nedeni, aydınlık ile karanlığın birleştiği çizgidir (terminatör). Bu çizginin üzerinde Güneş ayın yüzeyine çok yatık bir açıyla vurur. Krater duvarları ve dağlar uzun gölgeler düşürür, yüzey üç boyutlu görünür.

Dolunayda ise Güneş ışığı yüzeye tepeden vurur, gölgeler kaybolur ve ay düz bir disk gibi görünür. İlk dördünde basit bir dürbün bile terminatör boyunca dizilmiş kraterleri göstermeye yeter.

• Sükûnet Denizi: Ayın sağ yarısındaki büyük koyu düzlüktür. 1969'da Apollo 11 bu bölgeye inmiştir.
• Kriz Denizi: Sağ kenara yakın, tek başına duran oval koyu lekedir. Çıplak gözle bile seçilebilir.
• Terminatör çizgisi: Dürbünle bakıldığında üzerindeki krater ağızları ışıkla gölgenin arasında parlayan halkalar gibi görünür.

İlk dördünden sonra

İlk dördünden sonra aydınlık kısım yarıdan büyük olur ve ay büyüyen şişkin ay evresine geçer. Yaklaşık bir hafta sonra da dolunay gelir.