Ay Tutulmaları

Ay tutulması nasıl olur?

Dünya, Güneş ışığını engelleyerek uzaya doğru uzun bir gölge bırakır. Bu gölgenin iki kısmı vardır: tam karanlık iç kısım (tam gölge) ve onu çevreleyen, Güneş'in yalnızca bir kısmının örtüldüğü soluk dış kısım (yarı gölge). Dolunayda ay, Dünya'nın tam arkasına gelir. Ay bu sırada gölgenin içinden geçerse ay tutulması olur.

Ayın yörüngesi Dünya'nın yörüngesine göre yaklaşık 5 derece eğik olduğu için ay çoğu dolunayda gölgenin biraz üstünden ya da altından geçer. Tutulma, yılda birkaç kez, dolunay iki yörüngenin kesiştiği noktaya yakın bir zamana denk geldiğinde yaşanır.

Tutulma türleri

• Yarı gölge tutulması: Ay yalnızca soluk yarı gölgeden geçer. Ayın bir kenarı hafifçe matlaşır; dikkatli bakmayan biri fark etmeyebilir.
• Parçalı tutulma: Ayın bir kısmı tam gölgeye girer. O kısım belirgin şekilde kararır, sanki aydan bir parça ısırılmış gibi görünür.
• Tam tutulma: Ayın tamamı tam gölgeye girer. Ay kaybolmaz; bakır, turuncu ya da koyu kırmızı bir renk alır. Halk arasında "kanlı ay" denmesi bundandır.

Ay tutulmada neden kırmızı olur?

Tam tutulmada aya doğrudan Güneş ışığı ulaşmaz. Ama Dünya'nın atmosferi, Güneş ışığının bir kısmını kırarak gölgenin içine doğru büker. Bu ışık atmosferden geçerken mavi kısmı saçılır, geriye kırmızı ve turuncu kalır. Yani tutulma sırasında ayı aydınlatan ışık, o anda Dünya'nın çevresinde yaşanan bütün gün doğumları ve gün batımlarının ışığıdır. Atmosferde toz ya da yanardağ külü fazlaysa ay çok daha koyu görünür.

31 Aralık 2028: yılbaşında tam ay tutulması

Önümüzdeki yıllarda Türkiye'den izlenebilecek en güzel ay tutulması, 2028'in son gecesindedir. Ay akşam saatlerinde doğu ufkundan yükselirken tutulma başlar. Saat 19:15 civarında ayın tamamı gölgeye girer, yaklaşık 19:51'de tutulma en derin noktasına ulaşır ve kırmızı ay bir saati aşkın süre gökyüzünde kalır. Bu dolunay aynı zamanda o ayın ikinci dolunayıdır, yani bir mavi aydır.

Ay tutulması nasıl izlenir?

• Gözlük gerekmez. Ay tutulmasını çıplak gözle, dürbünle ya da teleskopla gönül rahatlığıyla izleyebilirsiniz.
• Doğu ve güneydoğu ufkunu açık bir yer seçin. Akşam tutulmalarında ay ufka yakın olur; binalar ve tepeler görüşü kapatabilir.
• Dürbün büyük fark yaratır. Tam tutulmada ayın rengindeki tonlar ve gölgenin kenarı dürbünle çok daha güzel görünür.
• Fotoğraf için tripod kullanın. Tutulan ay çok karanlıktır; uzun pozlama gerekir. Telefonla çekecekseniz gece modunu deneyin ve telefonu sabit bir yere dayayın.

18 yılda bir tekrar eden düzen

Tutulmalar rastgele değildir. Yaklaşık 18 yıl 11 günde bir, Güneş, Dünya ve ay hemen hemen aynı düzene geri döner ve benzer bir tutulma yaşanır. Babilliler zamanından beri bilinen bu döngüye Saros döngüsü denir. Örneğin 31 Aralık 2028 tutulmasının bir benzeri, 18 yıl sonra, 2047 yılının ocak ayında yaşanacak.