Dolunay

Dolunay neden kışın yüksekte, yazın alçakta?

Tablodaki son sütuna bakın: aralık dolunayı neredeyse tepemize çıkar; İstanbul'da 70 dereceyi geçer, güneydeki illerde daha da yükselir. Haziran dolunayı ise ufuktan ancak 20 derece kadar yükselir. Doğuş yönü de buna uyar: kış dolunayı kuzeydoğudan, yaz dolunayı güneydoğudan doğar.

Nedeni basittir: dolunay, gökyüzünde her zaman Güneş'in tam karşısındadır. Kışın Güneş öğle vakti bile alçakta kalır, bu yüzden karşısındaki dolunay gece yüksekten geçer. Yazın Güneş öğlen tepemize yakındır, karşısındaki dolunay ise gece alçakta kalır. Yani dolunay, kendinden altı ay önceki ya da sonraki Güneş'in yolunu izler.

Bunun güzel bir sonucu var: kış gecelerinin uzun ve karanlık olduğu dönemde dolunay en uzun süre ve en yüksekten aydınlatır. Kar varsa gece neredeyse gündüz gibi aydınlık olur.

Dolunay ufukta neden daha büyük görünür?

Yeni doğan dolunay ufukta kocaman görünür, birkaç saat sonra yükseldiğinde ise küçülmüş gibidir. Oysa ayın gerçek boyutu değişmez. Hatta ufuktaki ay bize biraz daha uzaktır, çünkü aradaki mesafeye Dünya'nın yarıçapı kadar fazlalık eklenir.

Bu bir göz yanılmasıdır ve adı ay yanılsamasıdır. Beynimiz ufuktaki cisimleri ağaçlar ve binalarla karşılaştırarak daha uzak ve daha büyük algılar. Denemek kolaydır: kolunuzu uzatıp küçük parmağınızın tırnağıyla ufuktaki ayı kapatın, saatler sonra yüksekteki ayı da aynı tırnak tam olarak kapatacaktır.

Dolunay ne kadar sürer?

Astronomik olarak dolunay tek bir andır: ayın Güneş'in tam karşısına geldiği dakika. Ama ay bir önceki ve bir sonraki gece de %97'nin üzerinde aydınlık olduğu için çıplak gözle üç gece boyunca yuvarlak görünür. Takvimlerde dolunay, o anın düştüğü günün adıyla gösterilir.

Her dolunayda ay tutulması olur mu?

Ay tutulması yalnızca dolunayda olur, çünkü ancak o zaman ay Dünya'nın gölgesine girebilir. Ama ayın yörüngesi yaklaşık 5 derece eğik olduğu için çoğu dolunayda ay, gölgenin biraz üstünden ya da altından geçer. Tutulma yalnızca dolunay, iki yörüngenin kesiştiği noktaya yakın bir zamana denk geldiğinde yaşanır. Bu yılda birkaç kez olur.

Dolunay ve Hicri takvim

Hicri aylar hilalle başladığı için dolunay, her Hicri ayın ortasına denk gelir. Ayın 13, 14 ve 15. günlerine eyyam-ı biyz, yani "beyaz günler" denir. Adını, ayın bu gecelerde dolunaya yakın olup geceyi aydınlatmasından alır.

Dolunay gözlemi için ipuçları

• Doğuş anını yakalayın. Dolunay en etkileyici, ufuktan yeni yükselirken görünür. Bulunduğunuz ildeki doğuş saatine Bugün Ay Nasıl? sayfasından bakabilirsiniz.
• Dürbünle bakın, ama teleskop beklemeyin. Dolunayda gölgeler kaybolduğu için kraterler düz görünür. Ayın parlak ışınlı kraterleri ve koyu denizleri ise en iyi dolunayda seçilir.
• Göz alışkanlığı: Dolunay o kadar parlaktır ki dürbünle uzun süre bakınca gözünüz kamaşabilir. Kısa aralıklarla bakın.